WSTĘP
Program rozwoju lokalnego jest dokumentem odzwierciedlającym dążenia samorządu do zrealizowania przedsięwzięć służących podniesieniu jakości życia mieszkańców Gminy Tarnów. Proces tworzenia programu wymusza hierarchizację celów, ustala kolejność realizowania koniecznych przedsięwzięć uzależniając zakres i tempo procesów inwestycyjnych od możliwości budżetu gminy. O ile jednak skonstruowanie budżetu gminy na rok bieżący jest zadaniem stosunkowo łatwym, to określenie budżetu gminy na lata następne - w warunkach niestabilnych przepisów dotyczących finansów publicznych i dochodów gmin – jest niezwykle trudne.
Podstawą do sformułowania Programu rozwoju lokalnego Gminy Tarnów były dwa dokumenty:
Ø Uchwała nr VIII/67/99 Rady Gminy Tarnów z dnia 28 kwietnia 1999 r. w sprawie zatwierdzenia raportu z sesji strategicznej. W oparciu o analizę mocnych i słabych stron gospodarki lokalnej, a także zidentyfikowane szanse i zagrożenia, które determinują kierunki rozwoju, sformułowane zostały cele strategiczne na lata 1999 – 2015. Raport prezentuje wyniki prac grup roboczych, w skład których weszli liderzy życia społecznego i gospodarczego gminy: przedstawiciele samorządu, jednostek organizacyjnych i stowarzyszeń, prywatni przedsiębiorcy i pracownicy Urzędu Gminy Tarnów.
Ø Uchwała nr XIII/114/99 Rady Gminy Tarnów z dnia 4 listopada 1999 r. w sprawie uchwalenia studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Tarnów.
Przystępując do opracowania programu rozwoju lokalnego gminy szczegółowej analizie poddano cele strategiczne oraz stopień i szanse ich realizacji. Dokonano również koniecznej weryfikacji i uznano, że główne założenia strategicznego rozwoju gminy nie zmieniły się w sposób tak znaczący, by zachodziła konieczność ponownego angażowania w prace nad nowym programem tak szerokiego grona osób. Głównymi twórcami tego programu są zarówno Radni Gminy Tarnów jak i Wójt Gminy – osoby najlepiej znające lokalne potrzeby i możliwości. Najistotniejszym elementem programu jest plan inwestycyjny Gminy Tarnów na lata 2004 – 2007. W dokumencie tym zostały zaplanowane inwestycje, których realizacja zapewni zaspokojenie najpilniejszych potrzeb: budowę sieci kanalizacyjnych i wodociągowych, rozbudowę i modernizację szkół i przedszkoli, budowę dróg, parkingów i cmentarza komunalnego. Zadania te będą finansowane lub współfinansowane z budżetu gminy. W dalszym ciągu podejmowane będą starania o pozyskanie środków pozabudżetowych na ich realizację.
I. OBSZAR I CZAS REALIZACJI PROGRAMU ROZWOJU LOKALNEGO GMINY TARNÓW
Program rozwoju lokalnego Gminy Tarnów realizowany będzie na obszarze Gminy Tarnów w latach 2004 -2007, a także przewiduje realizację koniecznych zadań w latach 2008 – 2015.
II. AKTUALNA SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA NA OBSZARZE GMINY TARNÓW
1. Położenie, powierzchnia
Gmina Tarnów położona jest we wschodniej części województwa małopolskiego, okalając półpierścieniem miasto Tarnów od strony wschodniej, południowej i zachodniej. Zajmuje powierzchnię 8.282 ha (ok. 83 km2). Na 1 km2 powierzchni przypada 264 osoby, podczas gdy przeciętna gęstość zaludnienia w województwie małopolskim wynosi 104 osoby/km2.
Struktura powierzchni gminy pod względem jej zagospodarowania lub przeznaczenia jest następująca:
- grunty użytkowane rolniczo - 6.290 ha
- grunty pod lasami i zadrzewieniami – 1.100 ha
- grunty po wodami i rowami - 104 ha
- tereny komunikacyjne (w tym drogi, trakcje kolejowe) – 337 ha
- tereny zabudowane (mieszkaniowe, przemysłowe) - 406 ha
- tereny zielone i rekreacyjne – 11 ha
- nieużytki – 34 ha
2. Potencjał demograficzny
Ludność Gminy Tarnów liczy 22 tys. mieszkańców. Przeważają kobiety: na 100 mężczyzn przypadają 103 kobiety. W strukturze demograficznej dominują ludzie młodzi, do 40 roku życia. Ich liczba stanowi 63,7 % ludności gminy. Ludność w wieku produkcyjnym stanowi 59 % ludności gminy. Systematyczny wzrost liczby ludności gminy wynika nie tylko ze stosunkowo wysokiego przyrostu naturalnego, który wynosi 2,61‰ (wartość wskaźnika dla woj. małopolskiego: 1,40‰). Równie istotny jest fakt, iż gmina położona jest w sąsiedztwie dużego miasta, posiada bardzo dogodne połączenia komunikacyjne i od wielu lat jest interesującym miejscem dla wielu tarnowian, którzy budują tu swoje domy.
3. Źródła utrzymania
Wyniki przeprowadzonego w 2002 roku Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań wskazują, iż na 6.054 gospodarstw domowych, dla 2.764 – głównym źródłem utrzymania jest praca najemna, a więc zatrudnienie u innego pracodawcy, natomiast z prowadzonej działalności gospodarczej utrzymuje się 457 gospodarstw, a jedynie 135 – z pracy w rolnictwie. 2.337 gospodarstw deklaruje, iż głównym źródłem utrzymania jest emerytura lub renta.
4. Środowisko przyrodnicze:
Gmina Tarnów położona jest na pograniczu Pogórza Karpackiego (część południowa) i Kotliny Sandomierskiej (część północno – wschodnia i zachodnia). W górzystej, południowo – wschodniej części gminy, na obszarze Pogórza Ciężkowickiego (Tarnowiec, Zawada, Nowodworze, Poręba Radlna, Radlna, Łękawka), wysokość wzniesień osiąga 398 m npm. Przeciętne nachylenie zboczy na tym terenie wynosi od 12 do 20%, ale występują też większe. Obszarami górzystymi jest również teren Wysoczyzny Wojnickiej – w rejonie Zgłobic, Błonia i Zbylitowskiej Góry. Równinna Kotlina Sandodmierska obejmuje obszar Równiny Nadwiślańskiej (wieś Biała) i Płaskowyżu Tarnowskiego (Wola Rzędzińska i Jodłówka Wałki).
Zachodnie granice gminy wyznaczają rzeki Dunajec i Biała. Przez tereny wschodnie przepływa Wątok, który swój bieg rozpoczyna w Woli Rzędzińskiej. Na południu – Radlanka i kilka innych potoków, które w okresach gwałtownego przyboru wód stanowią poważne zagrożenie dla tych rejonów
Obszar gminy nie należy do zasobnych w bogactwa naturalne. Występują tu zbadane i udokumentowane złoża gazu ziemnego, surowców ilastych oraz piaski i żwiry, a także - złoża wód geotermalnych.
Gmina położona jest w pasie klimatu umiarkowanego, ciepłego. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi 80C, średnia długość okresu wegetacji – 200 dni, a średnia roczna suma opadów – 700 mm. Znaczne zróżnicowanie w ukształtowaniu terenu powoduje pewne różnice w poziomach średniorocznych temperatur w poszczególnych rejonach gminy. Najcieplejszym obszarem są południowe i zachodnie zbocza terenów górzystych, głównie w Zawadzie położonej na wyniesieniach Góry Św. Marcina, a także w części wsi Tarnowiec, Poręba Radlna i Łękawka.
Lasy zajmują powierzchnię ponad 1 tys. ha, z czego prawie 70 % stanowi własność prywatną. Duże kompleksy leśne znajdują się w rejonie Jodłówki Wałek i Woli Rzędzińskiej, w południowej części gminy – w okolicy wsi Łękawka i Poręba Radlna, oraz w części zachodniej – w Zbylitowskiej Górze. Na obszarze gminy występują głównie lasy mieszane.
Badania róży wiatrów pozwalają stwierdzić, że rejonami najbardziej narażonymi na zanieczyszczenia przemysłowe pochodzące z miasta Tarnowa są: Wola Rzędzińska i Biała. Źródłem zanieczyszczeń są również kotłownie węglowe i gazowe. Również zanieczyszczenia komunikacyjne stanowią istotne zagrożenie dla obszarów położonych wzdłuż międzynarodowej drogi nr 4, drogi wojewódzkiej prowadzącej na południe w kierunku Ciężkowic, a także – drogi powiatowe, o znacznym natężeniu ruchu drogowego, jak np. w Woli Rzędzińskiej i Jodłówce Wałkach. Szczególnym źródłem uciążliwości dla mieszkańców wsi Biała są odory pochodzące ze składowiska odpadów należącego do Zakładów Azotowych S.A. oraz Grupowej Oczyszczalni Ścieków S.A. w Tarnowie. Źródłem zanieczyszczeń wód gruntowych i podziemnych są głównie niewłaściwie opróżniane przydomowe zbiorniki na fekalia, spłukiwane z pól chemiczne środki ochrony roślin i nawozy chemiczne, substancje ropopochodne spłukiwane z dróg, a także istniejące stacje paliw, w tym zbiorniki paliw należące do Centrali Produktów Naftowych w Woli Rzędzińskiej
5. Turystyka, rekreacja
Gmina nie jest w sposób zadowalający przygotowana do pełnienia funkcji turystycznej i rekreacyjnej. Brak przygotowanych odpowiednich terenów, ścieżek czy szlaków turystycznych i miejsc weekendowego wypoczynku. Jedynie naturalne miejsca rekreacji nad brzegiem Dunajca cieszą się od lat ogromnym zainteresowaniem zarówno mieszkańców gminy jak i miasta Tarnowa. Góra św. Marcina położona na granicy miasta Tarnowa i Zawady stanowi niewątpliwą atrakcję turystyczną nie tylko ze względu na ruiny zamku wzniesionego przez Leliwitów – właścicieli miasta, w XIV wieku. Nieopodal, w Zawadzie, na północnym stoku góry, znajduje się drewniany kościół z XV wieku, z sobotami, otoczony wiekowymi lipami. Wprawdzie lasy na terenie gminy nie są przystosowane do wykorzystania rekreacyjnego, jednak są one celem częstych leśnych wędrówek. Jeżeli uznamy, że pewną formą rekreacji jest łowiectwo, to istotna jest tu informacja, iż liczba zwierzyny łownej – głównie saren, zajęcy, lisów, kun, bażantów i kuropatw - została określona przez koła łowieckie i te regulują populację poszczególnych gatunków.
6. Zagospodarowanie przestrzenne
Podstawą do określenia funkcji poszczególnych obszarów na terenie gminy jest w chwili obecnej „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Tarnów”, które opracowane zostało w marcu 1999 roku. Opracowany plan przestrzennego zagospodarowania gminy stracił ważność, z mocy ustawy, z dniem 31 grudnia 2002 r. Zawarte w studium analizy, po koniecznej weryfikacji, stanowią podstawę do formułowania wniosków ujętych w Planie rozwoju lokalnego Gminy Tarnów.
6.1. Uwarunkowania ochrony środowiska naturalnego
Zahamowanie procesów degradacji środowiska naturalnego oraz stopniową poprawę warunków ekologicznych na obszarze gminy poprzez:
- ograniczenie źródeł emisji zanieczyszczeń powietrza, wód i gleb poprzez realizację inwestycji, wdrażanie nowych technologii utylizacji zanieczyszczeń, podnoszenie świadomości wśród mieszkańców gminy o ich potencjalnym wpływie na stan środowiska naturalnego
- niedopuszczanie do lokalizacji obiektów uciążliwych dla środowiska
- współpraca z kierownictwem zakładów przemysłowych zlokalizowanych poza terenem gminy, które stanowią istotne źródło zanieczyszczeń i uciążliwości dla mieszkańców gminy.
Uwarunkowaniem niezwykle istotnym dla obecnych i przyszłych mieszkańców gminy jest zapewnienie terenom zamieszkałym oraz przeznaczonym w planie przestrzennego zagospodarowania gminy pod osadnictwo możliwie czystych ekologicznie obszarów, pozbawionych uciążliwości spowodowanych emisją zanieczyszczeń, hałasem, brakiem odpowiedniej infrastruktury kanalizacyjnej i drogowej.
Koniecznym jest zapewnienie ochrony gruntom rolnym o wysokiej wartości rolniczej, a także zrekultywowanie obszarów zdewastowanych i zanieczyszczonych.
6.2. Infrastruktura techniczna:
Stan infrastruktury technicznej na terenie gminy jest zadowalający w odniesieniu do sieci energetycznej, gazowej i telefonicznej. Stopień zwodociągowania szacuje się na 64,5%, a skanalizowania – około 20 %. Sieci te wymagają ciągłych nakładów inwestycyjnych i modernizacyjnych. Aktualna długość sieci wynosi:
- długość sieci wodociągowej – 153,8 km, przy czym dobrze rozwiniętą sieć mają miejscowości: Biała (ok. 94%), Zbylitowska Góra (ok. 93%), Koszyce Małe (ok. 93%), a także Zgłobice (ok. 84%), Radlna (ok. 85%), Koszyce Wielkie (ok. 80%), Zawada (ok. 80%), Nowodworze (ok. 79%), Tarnowiec (ok. 77%), Jodłówka Wałki (ok. 72%). Konieczna jest rozbudowa sieci w Woli Rzędzińskiej (w chwili obecnej stopień zwodociągowania wynosi około 60%), Błoniu (około 67%) oraz w miejscowościach, w których takich sieci nie ma: w Łękawce i Porębie Radlnej.
- długość sieci kanalizacyjnej wynosi 116,3 km, przy czym w miejscowości Zgłobice stopień skanalizowania ocenia się a 70%, w Koszycach Wielkich – około 62%, Zbylitowskiej Górze – około 70%, Koszycach Małych – około 42%, Tarnowcu – około 34%, Woli Rzędzińskiej – około 30%. W pozostałych 8 miejscowościach nie ma sieci kanalizacyjnej.
Obszar gminy przecina sieć dróg: międzynarodowa droga nr 4 (zachód – wschód), droga wojewódzka nr 977 biegnąca na południe przez Moszczenicę i Gorlice do przejścia granicznego w Koniecznej. Sieć uzupełniają drogi powiatowe i gminne. Długość dróg gminnych wynosi 283 km, z czego 40,4% stanowią drogi o nawierzchni gruntowej – są to głównie drogi transportu wiejskiego. Długość dróg gminnych o nawierzchni bitumicznej wynosi 64 km i stanowi 22,5% długości dróg gminnych ogółem.
Gospodarka odpadami uregulowana zostanie w Gminnym Programie Ochrony Środowiska, który jest w chwili obecnej opracowywany. Mieszkańcy Gminy korzystają z wysypiska śmieci wybudowanego w Tarnowie.
6.3. Stan obiektów dziedzictwa kulturowego
W każdej miejscowości na terenie gminy znajdują się obiekty, stanowiące bogate zasoby dziedzictwa kulturowego. Są to przede wszystkim kościoły, dwory, historyczne układy urbanistyczne, miejsca pamięci, cmentarze wojenne, cmentarze katolickie, pomniki, kapliczki i krzyże przydrożne, parki i ogrody, a także obiekty archeologiczne. Obiekty te zostały zidentyfikowane i opisane. Zostaną ujęte w planie przestrzennego zagospodarowania i objęte opieką konserwatorską przez właściwe służby.
7. Gospodarka
Gospodarka gminy koncentruje się głównie w dwóch działach: rolnictwo i działalność gospodarcza małych firm.
Do znaczących przedsiębiorstw przemysłowych na terenie gminy należą: firma „Leier” - Tarnowskie Zakłady Ceramiki Budowlanej, Baza Paliw CPN oraz zakład produkujący sprzęt elektryczny w Woli Rzędzińskiej, dwa zakłady przetwórstwa spożywczego w Zbylitowskiej Górze i zakład produkujący okna w Koszycach Wielkich. Według stanu na dzień 31 grudnia 2003 r. w ewidencji działalności gospodarczej zarejestrowanych było 1.336 przedsiębiorców, a więc w ciągu minionych 10 lat nastąpił dwukrotny wzrost liczby funkcjonujących podmiotów. Na obszarze gminy istnieją bardzo dobre warunki do rozwoju nieuciążliwych dla środowiska gałęzi produkcji i usług.
Gmina Tarnów jest gminą wiejską i rolnictwo odgrywa ważną rolę w lokalnej gospodarce. Istnieje tu 1.740 gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha. W liczbie tej, 1.089 (czyli 62,6 % ogółem) - to gospodarstwa małe, o powierzchni nie przekraczającej 2 ha. Gospodarstw liczących ponad 10 ha jest zaledwie 11, co stanowi 0,63% wszystkich gospodarstw rolnych. Gospodarstw dysponujących powierzchnią do 1 ha jest 6.467.
Większość gleb wykorzystywanych rolniczo należy do klas dobrych i średnich. 18,6% gleb należy do klasy bonitacyjnej IIIb, 28% gleb - do IVa, a 31,7% do klasy IVb i V. Najmniej urodzajne gleby występują w rejonie Jodłowki Wałek i Woli Rzedzińskiej. Pod względem zanieczyszczeń gleby sklasyfikowane zostały jako gleby średniej o gorszej jakości. Kwasowość gleb waha się w granicach od 5 do 7,4 pH, przy czym gleby o wyższej kwasowości położone są w rejonie Woli Rzędzińskiej i Jodłówki Wałek (5 – 5,5 pH), o niższej – w południowych rejonach (około 7 pH). Gleby wsi Biała w sposób bezpośredni narażone na emisję zanieczyszczeń chemicznych z Zakładów Azotowych, nie wykazują nadmiernego zakwaszenia. W wyniku przeprowadzonych badań nie stwierdzono zanieczyszczeń metalami ciężkimi. Jedynie w glebach położonych we wschodniej części gminy i we wsi Biała stwierdzono podwyższoną zawartość tych substancji. Dokonane badania kwalifikują gleby w gminie do pełnego wykorzystania rolniczego.
Powierzchnia gruntów użytkowanych w gospodarstwach rolnych wynosi 6.290 ha, co stanowi 76 % powierzchni gminy. Grunty orne zajmują 4.049 ha (tj. 64,4% pow. gruntów ogółem), sady – 110 ha (tj. 1,8%), łąki i pastwiska – 804 ha (tj. 12,8%). Większość gospodarstw rolnych zajmuje się zarówno produkcją zwierzęcą jak i roślinną, a jej rozmiary dostosowane są do potrzeb gospodarstwa. Słabe wyposażenie w maszyny i urządzenia rolnicze, brak wyraźnych tendencji do intensyfikacji produkcji rolnej wynikający z nieopłacalności produkcji rolnej, stosunkowo niska kultura agrarna zdominowana przez tradycyjne formy upraw powoduje, że osiągane wyniki w produkcji rolniczej są słabe. Brak nadwyżek produkcyjnych uniemożliwia osiąganie dochodów z ich sprzedaży. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż podmiejski charakter gminy powoduje systematyczny wzrost zainteresowania intensywnymi uprawami rolniczymi: powstają uprawy warzyw pod osłonami, plantacje owoców jagodowych, specjalistyczne fermy hodowlane, chlewnie i obory.
8. Sfera społeczna
Przedstawiona wyżej sytuacja demograficzna gminy świadczy o dużym potencjale ludzkim. Osoby w wieku produkcyjnym pracują lub są gotowe podjąć pracę. Na warunki i jakość życia mieszkańców wpływa ogólna sytuacja gospodarcza w kraju i regionie. Redukcja zatrudnienia w okolicznych zakładach pracy spowodowała, że stopa bezrobocia na terenie gminy wynosi 19,5%, przy czym bezrobocie wśród kobiet jest większe i wynosi 21,6%. Poziom wykształcenia wśród dorosłych mieszkańców gminy jest następujący:
- 36,8 % - posiada wykształcenie zasadnicze zawodowe
- 30,3 % - wykształcenie średnie
- 19,3 % - podstawowe
- 8,4% - wyższe.
Bezrobocie dotyka wszystkie grupy ludności, lecz relatywnie najmniej osoby legitymujące się dyplomem wyższej uczelni.
Na terenie gminy istnieje 5,2 tys. mieszkań. Powierzchnia użytkowa mieszkania przypadająca na 1 osobę wynosi 22,2 m2 i jest o 1 m2 wyższa od przeciętnej w województwie. Wskaźnik obrazujący liczbę osób przypadających na 1 mieszkanie wynosi 4,23 i jest wyższy niż średnio w województwie (3,21).
Sytuacja gospodarcza w kraju i regionie bezpośrednio determinuje poziom życia mieszkańców. Szczególnego wsparcia wymagają rodziny wielodzietne i pozbawione stałego źródła dochodów. Pomocą społeczną objęte są 343 rodziny. Najwięcej osób korzysta z rent socjalnych, zasiłków okresowych i związanych z wystąpieniem klęsk żywiołowych. Możliwość tworzenia miejsc pracy gwarantujących uzyskiwanie dochodów jest konsekwencją sytuacji gospodarczej. Od kilku lat pracodawcy, dążąc do poprawy rentowności swych przedsiębiorstw, w zdecydowany sposób ograniczają zatrudnienie.
Warunki nauki w szkołach podstawowych i gimnazjach są dobre. W kilku szkołach brakuje jednak sal gimnastycznych. Z przeprowadzonej analizy poziomu nauczania w szkołach wynika, iż mimo pewnego zróżnicowania wyników w poszczególnych szkołach, poziom nauczania w gminie jest zadowalający.
III. CELE, KTÓRYCH OSIĄGNIĘCIE ZAPEWNI POPRAWĘ SYTAUACJI W GMINIE TARNÓW.
1. Realizacja zadań inwestycyjnych zmierzających do poprawy infrastruktury technicznej na terenie Gminy Tarnów, w tym - budowa sieci wodociągowych i kanalizacyjnych oraz rozbudowa sieci dróg gminnych, z wykorzystaniem funduszy unijnych.
2. Zapewnienie w planie przestrzennego zagospodarowania obszarów pod budownictwo mieszkaniowe oraz nieuciążliwą produkcję i usługi.
3. Ożywienie gospodarcze gminy poprzez tworzenie systemu zachęt służących zwiększeniu zainteresowania gminą potencjalnych inwestorów i rozwojowi lokalnej przedsiębiorczości.
4. Przystosowanie obszarów o walorach turystycznych do pełnienia funkcji rekreacyjnych.
5. Promocja walorów gospodarczych, osiedleńczych i turystycznych gminy.
6. Wspomaganie rolników poprzez podjęcie współpracy z wyspecjalizowanymi ośrodkami i organizacjami zajmującymi się podnoszeniem wiedzy wśród rolników na temat nowoczesnych metod prowadzenia produkcji rolniczej, zmian w popycie na rynku surowców rolniczych, warunkach koniecznych dostosowujących rolnictwo do wymagań europejskich.
7. Modernizacja i rozbudowa obiektów oświatowych, w tym budowa sal gimnastycznych przy szkołach podstawowych w Zawadzie, Błoniu, Jodłowce Wałkach.
8. Upowszechnianie sportu wśród młodzieży szkolnej, między innymi poprzez wspieranie szkolnych klubów sportowych, .
IV. PLAN INWESTYCYJNY GMINY TARNÓW NA LATA 2004– 2007.
Do najważniejszych wskaźników osiągnięć planu rozwoju lokalnego, po zakończeniu pierwszego etapu jego realizacji w roku 2007, zaliczyć należy:
W roku 2007 wszystkie miejscowości w gminie będą posiadały wodociąg, z tym że sieć wodociągowa w Porębie Radlnej zrealizowana zostanie w 70%, w Łękawce, Woli Rzędzińskiej i Jodłowce Wałkach – w 80%, w Nowodworzu i Błoniu – w 85%, w Koszycach Wielkich – w 88%, a w pozostały miejscowościach – miejscowościach powyżej 90%.
2) stopień skanalizowania Gminy Tarnów: 56%.
3) wybudowane sale gimnastyczne przy szkołach podstawowych w Błoniu, Zawadzie, Jodłowce Wałkach,
